Dolne KRUPÓWKI
wczoraj i dziś
Krupówki od zbiegu ulic Kościeliskiej i Nowotarskiej do zbiegu ulic Kościuszki i Zaruskiego. Przy każdym miejscu przesuń suwak na zdjęciu żeby porównać jak wyglądało wczoraj
i jak wygląda dziś.
Krupówki 1 dawny Hotel pod Giewontem
Spacer zaczynamy na samym dole Krupówek, przy skrzyżowaniu z ul. Nowotarską i Kościeliską. Narożny budynek po lewej stronie to najstarszy hotel w Zakopanem. Od 1885 roku prowadził go Romuald Kulig i aż do 1898 roku nie było w mieście większego: na piętrze 18 pokoi, na dole restauracja z werandą i sala bilardowa.
To stąd w latach 90. XIX wieku trzy razy dziennie ruszał konny omnibus do Jaszczurówki, czyli pierwsza zakopiańska komunikacja miejska
.
Po II wojnie światowej budynek przestał być hotelem i przez lata czekał na rozbiórkę, choć był zabytkiem. Uratował go remont w latach 90. XX wieku. Dziś mieści się tu restauracja Gazdowo Kuźnia.
Krupówki 1A Sanktuarium Najświętszej Rodziny
Kilkanaście metrów dalej, na niewielkim wzniesieniu, stoi pierwszy murowany kościół w Zakopanem. W 1877 roku parcelę pod kościół kupił pierwszy zakopiański proboszcz ks. Józef Stolarczyk, za własne pieniądze i datki dwóch górali: Wojciecha Bachledy-Księżyka i Jana Gąsienicy-Staszeczka. Projekt zamówił u warszawskiego architekta Józefa Dziekońskiego sam Tytus Chałubiński. Budowa ciągnęła się 19 lat i skończyła dopiero w 1896 roku, za proboszcza Kazimierza Kaszelewskiego.
Najcenniejsze jest wnętrze bocznej kaplicy św. Jana Chrzciciela. W 1899 roku zaprojektował ją w stylu zakopiańskim Stanisław Witkiewicz na zamówienie rodziny Gnatowskich. Obraz w ołtarzu namalował sam Witkiewicz. Św. Jan Chrzciciel stoi na nim na tle Czarnego Stawu Gąsienicowego, a w jego twarzy łatwo dostrzec rysy autora.
Krupówki 6b Góralskie Sukiennice
Dalej idziemy prawą stroną ulicy, wzdłuż niewielkiego strumienia. To Foluszowy Potok, sztuczne odgałęzienie Potoku Bystra wykopane w XIX wieku. Płynie równolegle do Krupówek i ul. Zamoyskiego, czyli głównej osi miasta. Przez lata był zakopiańskim „silnikiem”: napędzał folusz, od którego wziął nazwę, a także piły w tartakach, kamienie młyńskie i w końcu turbiny elektrowni.
Dziś nad jego brzegiem ciągnie się rząd stylizowanych na góralskie budek z pamiątkami, zabawkami i wyrobami regionalnymi.
Po drugiej stronie Foluszowego Potoku
Przechodzimy przez mostek na Foluszowym Potoku, skręcamy w prawo, mijamy Muzeum Tatrzańskie i na kilka chwil udajemy się pod numer 8 – budynek najstarszej zakopiańskiej szkoły zawodowej, która od 1992 roku funkcjonuje jako Zespół Szkół Budowlanych.
Krupówki 8 Szkoła Snycerska
Szkołę snycerską (uczącą rzeźby w drewnie) założyło w 1876 roku Towarzystwo Tatrzańskie, z własnej inicjatywy i za własne pieniądze. Była to pierwsza szkoła zawodowa dla młodych górali. Zaczynała skromnie: najpierw w małej chałupie przy ul. Kościeliskiej, potem przez pięć lat w jednej izbie dworu w Kuźnicach. Pierwszym nauczycielem został Maciej Marduła z Olczy, ludowy artysta. Towarzystwo opłaciło mu kilkumiesięczną naukę w Krakowie u rzeźbiarza Franciszka Wyspiańskiego, ojca Stanisława. W 1878 roku szkołę przejęło państwo, a kierownictwo objął Franciszek Neużil. W 1930 roku wydział rzeźby i stolarstwa stał się szkołą średnią, a w 1948 roku szkołę podzielono na trzy, ważne dla zakopiańczyków, placówki edukacyjne: Technikum Budowlane, Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. Antoniego Kenara oraz Zasadniczą Szkołę Zawodową.
Krupówki 10 Muzeum Tatrzańskie
Cofamy się kilka kroków, do gmachu Muzeum Tatrzańskiego im. dr. Tytusa Chałubińskiego. Budynek ma dość burzliwą historię. Projekt przygotował Stanisław Witkiewicz, a do potrzeb muzeum dostosował go Franciszek Mączyński. Budowę rozpoczęto w 1913 roku – wkrótce wybuchła I wojna światowa i prace stanęły. Po wojnie zabrakło pieniędzy i wydawało się, że budynek nigdy nie zostanie ukończony. Ratunkiem okazała się dotacja dr Bronisławy Dłuskiej, dzięki której w 1920 roku budowę wreszcie zakończono.
Urządzanie wystaw zajęło kolejne dwa lata. Muzeum otworzyło drzwi dla zwiedzających 22 lipca 1922 roku. Jego pierwszym dyrektorem i kustoszem działu etnograficznego został Juliusz Zborowski: etnograf, językoznawca i historyk, o którym mówiono, że wie o Tatrach wszystko.
Krupówki 12 Dworzec Tatrzański
Pierwszy budynek Towarzystwa Tatrzańskiego był drewniany. Zbudował go w 1881 roku Gustaw Finger według projektu Karola Zaremby, a uroczyście otwarto go 30 lipca 1882 roku. Szybko stał się sercem życia towarzyskiego Zakopanego. Były tu biura Towarzystwa, biblioteka z czytelnią, pokoje hotelowe i sala balowa z fortepianem. Na tej scenie grali znani artyści (m.in. Mieczysław Karłowicz i Ignacy Jan Paderewski). Helena Modrzejewska recytowała tu wiersze, a Henryk Sienkiewicz czytał fragmenty swoich powieści. Odbywały się też coroczne wiece Towarzystwa i bale dobroczynne. Jeden z nich zakończył się tragicznie. 21 stycznia 1900 roku, w czasie karnawałowego „balu wszech stanów”, od lampy naftowej wybuchł pożar i drewniany dwór spłonął doszczętnie.
W tym samym miejscu Tadeusz Prauss postawił nowy, murowany gmach, który otwarto 1 lipca 1903 roku. Dawna atmosfera artystycznego salonu już jednak nie wróciła.
Krupówki 11 hotel Sabała
Po drugiej stronie deptaka, na skarpie stoi hotel Sabała, którego historia sięga 1896 roku, kiedy Jan Gąsienica-Staszeczek postawił tu nowy dom. Od 1900 roku jego zięć Franciszek Pawlica prowadził w nim hotel-pensjonat Staszeczkówka. Jak na tamte czasy był to obiekt luksusowy: 30 pokoi, restauracja, sala bilardowa, a na zapleczu korty tenisowe i własna wozownia z powozami. Przed I wojną światową mieszkał tu z synem Kazimierz Przerwa-Tetmajer.
Po II wojnie światowej budynek służył różnym celom: był Domem Wycieczkowym PTTK, stacją meteorologiczną, a potem internatem Technikum Tkactwa Artystycznego. W 1994 roku kupili go Marek Furman i Andrzej Gut-Mostowy. W latach 1996–1998 przebudowali go na nowoczesny hotel Sabała, który zachował góralski charakter. Pod hotelem, w skarpie
, znajduje się kilka sklepów (m.in. Empik) oraz apteka.
Krupówki 15
Od tego miejsca zaczyna się zwarta, miejska zabudowa Krupówek. Na jej początku pod numerem 15 stoi niewielki budynek, jakby „przyklejony” do kamienic. Na przełomie XIX i XX wieku stała tu willa Libertówka (lub Libeltówka). Mieszkał w niej i przyjmował pacjentów dr Tomasz Janiszewski, jeden z najważniejszych lekarzy w dziejach Zakopanego.
Budynek Krupówki 17 to kamienica Sterczyńskich wybudowana ok. 1920 roku. Trudno w to dziś uwierzyć, ale w miejscu budynku Krupówki 19 (do niedawna siedziba banku Pekao SA) kiedyś był duży ogród z drewnianym domem Jana Krzeptowskiego. W tym miejscu od 1905 roku działa też apteka Pod Białym Orłem: pierwsza w Zakopanem i przez wiele lat jedyna.
Skrzyżowanie ulic Krupówki, Kościuszki i Zaruskiego
Sąsiednia kamienica, w której jest dziś (2026) sklep Reserved oraz znajdujący się vis-à-vis hotel Gromada, mimo że znajdują się przy Krupówkach, formalnie należą do ul. Kościuszki i ul. Zaruskiego. W okazałej kamienicy na rogu Krupówek i ul. Kościuszki w latach 1955–2012 działał hotel Orbis Giewont z piękną restauracją i kawiarnią. 45 lat wcześniej powstała w tym miejscu Cukiernia Zakopiańska, którą w 1919 roku kupił Franciszek Trzaska. Aż do okupacji, kiedy Niemcy przebudowali dom na hotel, Trzaska prowadził tu niezwykle popularną restaurację z dansingiem. Po wojnie budynek został upaństwowiony.
Urlop w góralskim domku
500 m od skrzyżowania znajduje się pięknie odrestaurowany domek do wynajęcia.
Zobacz Warsztat DziadkaOpisy na podstawie przewodnika „Zakopane. Przewodnik historyczny” Macieja Pinkwarta i Lidii Długołęckiej-Pinkwart.